Δικαίωμα στη σιωπή
Το άρωμα που είχε γεμίσει το αυτοκίνητο ήταν πολύ βαρύ. Άνοιξα λίγο το παράθυρο και μπήκε μέσα η ζέστη της αθηναϊκής ασφάλτου και λίγη σκόνη δρόμου. Ο Ιούνιος φέτος έμοιαζε πως δεν άφηνε κανέναν να πάρει ανάσα καύσωνας χωρίς σταγόνα βροχής.
Πάλι σιωπηλή είσαι, μου είπε ο Κώστας χωρίς να πάρει τα μάτια του απ’ τον δρόμο.
Δεν είμαι σιωπηλή. Σκέφτομαι.
Τι έχεις να σκέφτεσαι; Όλα έτοιμα, όλα πληρωμένα. Χαλάρωσε απλώς, Μαρία.
Κοίταξα τα χέρια του στο τιμόνι. Μορφωμένα χέρια, προσεγμένα, με κοντά νύχια χέρια πολιτικού μηχανικού. Πάντα απορούσα πώς γίνεται να φαίνονται τόσο καθαρά, σαν να μην άγγιξαν ποτέ χώμα ή πέτρα.
Κώστα, η μαμά μ’ αυτό το φόρεμα Το πήρε από το παζάρι. Έκανε προσπάθεια, το ξέρεις. Αλλά οι δικοί σου
Οι δικοί μου είναι κανονικοί άνθρωποι.
Ναι, αλλά οι κανονικοί άνθρωποι μερικές φορές βλέπουν αλλιώς όσους δεν ανήκουν στον κύκλο τους.
Έσφιξε τα χείλη. Αυτή την ανάσα μισή, σχεδόν αόρατη την γνώριζα εδώ και δύο χρόνια. Σήμαινε: „Βαρέθηκα να εξηγώ τα αυτονόητα”.
Μαρία, πάμε στον γάμο μας. Τον δικό μας. Μπορείς σήμερα να μη βρίσκεις προβλήματα εκεί που δεν υπάρχουν;
Υπάρχουν. Το νιώθω.
Πάντα „νιώθεις” κάτι.
Δεν ακουγόταν σαν φιλοφρόνηση.
Έξω, ένας δρόμος οδηγούσε κατευθείαν στο εστιατόριο „Χρυσός Στάχυς, 2 χλμ”. Διόρθωσα το πέπλο μου. Λευκό τούλι με μικρές πέρλες πανάκριβο, διαλεγμένο από τη μητέρα του σε μαγαζί στην Κηφισιά. Δεν διαφώνησα. Γενικά τον τελευταίο καιρό δεν σχολίαζα πολλά, προσπαθούσα απλώς να κρατηθώ ήσυχη ενόψει της ημέρας που υποτίθεται θα άλλαζε τη ζωή μου.
Ο μπαμπάς ανησυχεί, ψιθύρισα. Δεν έχει έρθει ποτέ σε μέρη σαν κι αυτά.
Μαρία.
Τι;
Σταμάτα σε παρακαλώ.
Έκλεισα το στόμα μου και κοίταξα απ’ το τζάμι. Αριστερά και δεξιά, τα χωράφια έξω απ’ την Αθήνα ήταν καταπράσινα, δυνατά, ζωντανά. Κάπου εκεί, πέρα στον ορίζοντα, βρισκόταν το χωριό που μεγάλωσα, το Βελανιδιά. Εκεί ήταν το σπίτι με τα γαλάζια παντζούρια όπου μπήκε η πρώτη μου ανάμνηση, εκεί καθόταν η γιαγιά Καλλιόπη με το σαΐτα στο χέρι και μου 'λεγε: „Μαράκι, η βελόνα δεν είναι απλώς εργαλείο. Είναι γλώσσα. Μόνο έτσι θα σου μιλήσει το πανί.”
Ο Κώστας πάρκαρε μπροστά στο εστιατόριο και μου άνοιξε την πόρτα ήταν πολύ καλός σ αυτά τα μικρά, τυπικά, κίνηση και λόγο στην κατάλληλη στιγμή. Τον έπιασα απ’ το μπράτσο και χαμογέλασα τι άλλο να κάνεις;
Οι δικοί μου ήταν ήδη μέσα. Μόλις μπήκα, τους είδα στη γωνία, μακριά απ’ τις παρέες των άλλων καλεσμένων, όρθιους σαν δυο σπουργίτια σε έκθεση παπαγάλων. Η μαμά, η Ελένη Δημητρίου, μ εκείνο το σκούρο μπλε φόρεμα με γιακά δαντέλα, πιο μακρύ απ ό,τι φοριέται τώρα. Τα μαλλιά της μαζεμένα, στα αυτιά δυο σκουλαρίκια με μπλε πέτρες δώρο του μπαμπά, του Νίκου Δημητρίου, για τα 30 χρόνια γάμου τους. Έσφιγγε δυνατά την τσάντα της στην αγκαλιά κοιτώντας τους περλέ πολυελαίους μ ένα βλέμμα χαμένο, σαν μικρό παιδί σε σαλόνι μεγάλων.
Ο μπαμπάς φορούσε το καλό του κουστούμι, το γκρι φαρδύ από άλλη εποχή. Το είχε σιδερώσει τόσο σωστά που οι γραμμές στα μπατζάκια έμοιαζαν ξυράφι. Η γραβάτα λίγο στραβά.
Μαράκι! η μαμά ήρθε προς το μέρος μου, δίστασε λίγο να μην τσαλακώσει το φουστάνι της απλώς μου κράτησε τα χέρια. Τι όμορφη είσαι
Εσύ είσαι όμορφη, μαμά.
Η μαμά γέλασε αμήχανα πάντα έτσι γελούσε όταν ήθελε να πει: „Ε άσε μας τώρα”
Ο μπαμπάς με αγκάλιασε με μια μεγάλη, χοντρή, χέρι· ίσα-ίσα, να μη με τσακίσει.
Μπράβο, κόρη μου, είπε μονάχα. Τίποτα άλλο ποτέ του δεν αγαπούσε τα περιττά λόγια.
Η μητέρα του Κώστα, η Αλεξάνδρα Κωνσταντίνου, εμφανίστηκε δέκα λεπτά αργότερα. Μπήκε όπως οι άνθρωποι που είναι μαθημένοι στη ματιά των άλλων. Βυσσινί φόρεμα, πολύσειρο κολιέ μαργαριταριών, μαλλιά πιασμένα από επαγγελματία. Πενήντα πέντε χρονών, έμοιαζε όμως με σαρανταοχτώ, και το ήξερε καλά.
Μαράκι! μου φιλούσε τον αέρα δίπλα στο μάγουλο. Κούκλα! Πανέμορφη. Κωστάκη μου, τι κάνεις; Μην την αφήνεις να σου φύγει.
Ο Κώστας χαμογέλασε με εκείνο το επίσημο χαμόγελο των συναντήσεών του.
Η Αλεξάνδρα γύρισε στους γονείς μου με ένα βλέμμα εξεταστικό ευγενικό στην επιφάνεια, αλλά μέσα είχε κάτι στρατιωτικό, σαν να σκανάρει τι αξίζεις.
Κυρία Ελένη, κύριε Νίκο, είπε με θερμή φωνή. Χαίρομαι που γνωριζόμαστε. Ο Κώστας μού έχει πει τόσα
Ο μπαμπάς της έσφιξε το χέρι, η μαμά χαμογέλασε διακριτικά.
Μας έβαλαν σε τραπέζι στη γωνία, δίπλα σε συγγενείς του γαμπρού που όλο το βράδυ μιλούσαν μεταξύ τους για τζάκια, σαλόνια και μπάνια που φτιάχνουν σ ένα διαμέρισμα στα βόρεια προάστια.
Η μαμά όλο διάλεγε τα πηρούνια προσεκτικά, με προσοχή· λες και φοβόταν να κάνει λάθος. Ο μπαμπάς ήπιε ένα ούζο και κοίταζε έξω τα φώτα της πόλης. Μερικές φορές κοιτιούνταν μεταξύ τους τόσο γεμάτα που δεν άντεχα να τους κοιτάξω.
Οι τούτοι διαδέχονταν ο ένας τον άλλο: κουμπάρος του Κώστα, μια φίλη μου απ τα σεμινάρια ραπτικής, μια θεία. Το φαγητό περίτεχνο. Οι σερβιτόροι αθόρυβοι.
Στο μισό της βραδιάς, η Αλεξάνδρα πήρε το μικρόφωνο. Η φωνή της σταθερή, με κύρος, συνηθισμένη να μιλάει σε αίθουσες. Όλοι σταμάτησαν.
Να πω δυο λόγια, είπε, και όλοι γύρισαν.
Ο Κώστας ήταν πάντα παιδί με ευρύ πνεύμα. Από μικρός μάζευε γατάκια απ τον δρόμο, βοηθούσε φίλους με τα μαθήματα. Αυτό το πήρε απ τον πατέρα του και λίγο από μένα. Όταν μου σύστησε τη Μαρία να σας πω, εξεπλάγην. Θα μπορούσε να έχει διαλέξει αλλιώς είχε επιλογές, τι να λέμε. Αλλά διάλεξε αυτήν. Ένα κορίτσι από χωριό, από απλή οικογένεια κι αυτή είναι η αληθινή μεγαλοσύνη της καρδιάς.
Ένιωσα δίπλα μου τον Κώστα να σφίγγεται λίγο. Δεν αντέδρασε όμως.
Οι γονείς της Μαρίας, είπε η Αλεξάνδρα, είναι άνθρωποι του μόχθου. Τιμούμε τη δουλειά. Καθαρίστρια, οδηγός είναι όλα αναγκαία επαγγέλματα. Ο κάθε άνθρωπος είναι σημαντικός στη θέση του Αλλά ας πούμε την αλήθεια: δεν έχει κάθε μάνα το θάρρος να αφήσει το παιδί της να φύγει σε μια άλλη ζωή. Το θεωρώ θάρρος. Ζηλεύω τη λιτότητά τους όταν δεν έχεις παράπονα από τη ζωή, όλα είναι πιο εύκολα, έτσι;
Γέλια νευρικά, άλλοι δεν γέλασαν καν.
Στον Κώστα και στη Μαρία! Να μην ξεχάσει ποτέ από πού ήρθε, γιατί, αυτό την κάνει ξεχωριστή.
Τα ποτήρια τσούγκρισαν.
Δεν ήπια. Κρατούσα το ποτήρι ακίνητο. Μες στο στήθος ήταν βουβά κι έρημα, όπως είναι ο Δεκέμβρης πριν πέσει το χιόνι.
Κοίταξα τη μαμά μου.
Χαμογελούσε. Αυτή η χαμογελαστή μάσκα ήταν το χειρότερο θέαμα της βραδιάς. Σαν να ένιωθε απλώς πως κάτι άσχημο ειπώθηκε με ωραία λόγια, και ούτε δύναμη, ούτε δικαίωμα είχε να μιλήσει.
Ο μπαμπάς με το κεφάλι σκυμμένο, η γραβάτα του πάλι στραβά.
Άφησα το ποτήρι.
Σηκώθηκα.
Μπορώ να πω κι εγώ δυο λόγια; Η φωνή μου δεν έτρεμε. Πρώτη φορά έβλεπα πως γίνεται αυτό: να μην τρέμουν τα λόγια.
Ο Κώστας γύρισε προς εμένα. Είδα στα μάτια του κάτι μεταξύ αγωνίας και ικεσίας.
Πήρα το μικρόφωνο.
Θέλω να ευχαριστήσω όλους που ήρθαν. Ιδιαίτερα τους γονείς μου. Τη μητέρα μου που τριάντα χρόνια καθαρίζει σπίτια άλλων και όμως το δικό μας είναι χίλιες φορές πιο καθαρό από το ακριβότερο εστιατόριο. Τον πατέρα μου που ανεβαίνει κάθε μέρα στο τιμόνι, βροχή, ήλιο, για να μη λείψει τίποτα από εμάς. Ήρθαν όχι επειδή τους κάλεσαν. Ήρθαν γιατί είναι οι γονείς μου. Κι εγώ παιδί τους. Όχι „κοριτσάκι από το χωριό”. Όχι αντικείμενο φιλανθρωπίας. Κόρη τους.
Η αίθουσα έμεινε σιωπηλή. Η Αλεξάνδρα έμεινε παγωμένη με το ποτήρι στον αέρα.
Η αξιοπρέπεια, συνέχισα, δεν μετριέται με εστιατόρια και αυτοκίνητα. Το ξέρω γιατί τη βλέπω κάθε μέρα στα „απλά” πρόσωπα. Απλοί είπε και το λέω: σαν το ψωμί, το νερό, την τιμιότητα.
Άφησα το μικρόφωνο στο τραπέζι, δεν το πέταξα.
Έβγαλα το πέπλο μου, το άφησα δίπλα στο ποτήρι με το αφρώδες.
Κώστα, είπα ήσυχα, μόνο το όνομά του. Τον κοίταξα.
Δεν σήκωσε μάτια.
Αυτό αρκούσε.
Πήγα στη μαμά μου, της πήρα το χέρι, χαιρέτησα τον πατέρα μου. Ο Νίκος σηκώθηκε αθόρυβα, τακτοποίησε το σακάκι. Βγήκαμε, οι τρεις μας, ίσια, χωρίς βιασύνη.
Έξω μύριζε αγιόκλημα. Κάπου από μια αυλή ακουγόταν ζωντανή μουσική, με μπουζούκι, καλοκαιρινή.
Μαράκι, πήγε να πει η μαμά.
Μαμά, όχι. Όλα καλά.
Πού πάμε τώρα;
Σπίτι, είπα. Μπαμπά, είσαι εντάξει;
Ο Νίκος ίσιωσε τη στραβή γραβάτα και χαμογέλασε λίγο.
Μια χαρά, είπε.
Καθίσαμε στο παλιό Fiat Panda του πατέρα, ίδιο στην ηλικία με εμένα σχεδόν. Ο μπαμπάς έβαλε μπρος. Πήρε μπρος με δυσκολία, αλλά δούλεψε.
Η διαδρομή στο Βελανιδιά ήταν τρεισήμισι ώρες.
Η μαμά μισοκοιμήθηκε στο πίσω κάθισμα. Ο μπαμπάς σιωπηλός. Εγώ κοιτούσα τα νυχτερινά χωράφια, χωρίς σκέψεις, μόνο εκείνο το βαρύ πέπλο της σιωπής.
Ξημέρωνε όταν ρώτησε ο μπαμπάς:
Θα το μετανιώσεις;
Σκέφτηκα.
Δεν ξέρω.
Έγνεψε. Δεν ξαναρώτησε.
Το σπίτι μας μύριζε ξύλο, παλιό και πασχαλιά από τον κήπο. Η γάτα, η Γιωργίτσα, καθόταν στο σκαλί. Μας κοιτούσε λες και ήξερε ότι γυρίσαμε.
Την πρώτη βδομάδα σπάνια έβγαινα απ το δωμάτιό μου. Όχι τόσο από ντροπή, αν και υπήρχε αυτό το αμήχανο, πίσω απ τα πλευρά. Απλώς δεν ήξερα τι να κάνω με τον εαυτό μου. Πέντε χρόνια ζωή στην πόλη, δύο με τον Κώστα, κι όλα τέλειωσαν σε μια νύχτα, σαν να σβήνεις ταινία.
Το κινητό κλειστό απ τη δεύτερη μέρα. Ο Κώστας τηλεφώνησε δώδεκα φορές το πρώτο εικοσιτετράωρο. Ύστερα σταμάτησε. Εγώ δεν το άνοιγα για να μην δω.
Η μαμά μου έφερνε τσάι και δεν ρωτούσε τίποτα έξω απ το απαραίτητο. Αυτό είναι μάνα: να κάθεται σιωπηλή, να κάνει τη σιωπή της να ανακουφίζει.
Ο μπαμπάς έφτιαχνε τον φράχτη στον κήπο ο ήχος του σφυριού ρυθμικός και ήρεμος. Τον άκουγα και σκεφτόμουν: έτσι πρέπει, παίρνεις τα σπασμένα και τα φτιάχνεις.
Την όγδοη μέρα, νωρίς το πρωί, ανέβηκα στη σοφίτα.
Εκεί κάτω από τα παλιά περιοδικά είχαν ξεμείνει τα τελάρα της γιαγιάς Καλλιόπης. Στρόγγυλα, ξύλινα, γυαλιστερά από τα χρόνια. Και κλωστές, ντουζίνες χρώματα, τακτοποιημένες σα ναχε φύγει μόλις η γιαγιά.
Τα κατέβασα στο τραπέζι, μπροστά στο παράθυρο.
Η μαμά μπήκε στην κουζίνα με το τσαγιερό σταμάτησε.
Της γιαγιάς;
Ναι.
Σε έμαθε καλά. Θυμάσαι;
Όλα τα θυμάμαι.
Πήρα τη βελόνα, πέρασα τη λεπτή κλωστή. Η πρώτη βελονιά στραβή, το χέρι έτρεμε. Η δεύτερη καλύτερη. Τρίτη, όπως έπρεπε.
Ράβω απ τα παιδικά μου χρόνια. Ήταν στο αίμα αν υπάρχει τέτοιο. Η γιαγιά έλεγε, „Κάθε βελονιά, μια λέξη. Κάθε χρώμα, συναίσθημα. Δεν σιωπάς όταν ράβεις, ακόμα κι όταν όλα τριγύρω είναι βουβά.”
Τις πρώτες μέρες το χέρι μου πήγαινε αυτόματο. Κόκκινη, μπλε, χρυσή κλωστή και ξαφνικά μέσα στο χάος άρχισε να φαίνεται ένα φύλλο, μετά πουλί, μετά το λουλούδι „φυλαχτό”, το έλεγε η γιαγιά.
Η γειτόνισσα η Κατερίνα μού χτύπησε μια βδομάδα μετά, δήθεν να μου φέρει τα ψαλιδάκια.
Μαρία, να δω; έδειξε τα τελάρα.
Της τα έδειξα.
Έμεινε πολύ ώρα να τα κοιτάζει.
Αυτά πρέπει να πουληθούν. Δεν είναι για να τα κρύβεις σε συρτάρι.
Ποιος να τα θέλει;
Εγώ, αυτή τη στιγμή. Πόσο θες γι’ αυτό το πουλί;
Τα έχασα.
Κατερίνα, άσε τώρα.
Δεν σε λυπάμαι. Θέλω να το αγοράσω.
Και σταμάτησα γιατί άλλο η λύπηση, άλλο το μεράκι.
Μέχρι τον Σεπτέμβριο είχα φτιάξει έξι κομμάτια. Δύο πετσέτες με κυκλαδικά μοτίβα, ένα πάνελ με αγριολούλουδα, ένα μικρό τοπίο, δύο πετσέτες με πουλιά.
Η Κατερίνα πήρε ένα πουλί και μια πετσέτα. Τα χρήματα ήταν λίγα, αλλά ένιωθα αλλιώς αυτά τα ευρώ ήταν τα πρώτα δικά μου χρήματα από τα χέρια μου, άλλο από μισθό στο ατελιέ.
Ο Στέφανος εμφανίστηκε στο τέλος του μήνα.
Καθόμουν στο παράθυρο με τα τελάρα όταν ήρθε η μαμά:
Μαρίας, κάποιος σ αναζητά.
Βγήκα ήταν άνδρας γύρω στα τριάντα πέντε, με απλό μπουφάν και μισολασπωμένα μποτάκια. Μεγάλα, σκούρα χέρια εργασίας. Φαινόταν τίμιος.
Καλημέρα είπε. Στέφανος Σωτηρίου, απ το隣ό χωριό, το Κεχριμπάρι. Μου είπε η Κατερίνα πως ράβεις πετσέτες.
Ράβω.
Θέλω μία για τη μάνα μου, έχει γιορτή το Νοέμβρη. Να είναι αληθινή, όχι βιομηχανική. Ξέρει τη διαφορά.
Τον κοίταξα. Κανονικός άνθρωπος, χωρίς υπεροψίες. Απλά.
Περάστε, να σας δείξω τι έχω ή να κάνω κατά παραγγελία.
Είδε προσεκτικά τα δείγματα μου, χωρίς βιασύνη.
Αυτό το σχέδιο τι είναι; έδειξε μια πετσέτα με κόκκινο-μαύρο περιθώριο.
Κρητικό, το έμαθα απ τη γιαγιά. Συμβολίζει γονιμότητα και προστασία σπιτιού.
Εσύ από πού είσαι;
Από δω απ’ το Βελανιδιά. Έλειπα λίγο στην Αθήνα, γύρισα πρόσφατα.
Έγνεψε, δεν ρώτησε γιατί το εκτίμησα.
Αυτή και αυτή, είπε. Μία για τη μάνα, μία για το σπίτι. Η κόρη μου, Ειρήνη, λατρεύει τα όμορφα. Οχτώ χρονών, θα γίνει μάλλον καλλιτέχνις.
Πώς τη λένε;
Ειρήνη.
Κλείσαμε τιμή. Δεν το συζήτησε, παρότι ήμουν φθηνή.
Φεύγοντας, ρώτησε:
Φτιάχνεις μόνο για γνωστούς ή μπορώ να ξανάρθω;
Έλα όποτε θέλεις.
Η Ειρήνη θέλει κάτι με άλογα μπορείς;
Και παραμπορώ.
Ήρθε δύο βδομάδες μετά για την παραγγελία. Έφερε και την κόρη του. Ένα κορίτσι ήσυχο, σκούρα μαλλιά, καθαρό βλέμμα. Πλησίασε τα τελάρα μου και κοίταξε προσεκτικά.
Άλογο είναι αυτό;
Θα γίνει. Είναι η αρχή.
Πότε τελειώνει;
Σε μια βδομάδα.
Η Ειρήνη έγνεψε σοβαρά, σα να ήταν συμφωνία.
Ο Στέφανος με τη μαμά στην κουζίνα συζητούσαν για τα αμπέλια, για τη σοδειά, για τα πρώτα φθινοπωρινά κίτρινα.
Ύστερα είπε:
Είναι σοβαρό αυτό που κάνεις. Εγώ δεν ξέρω, το νιώθω. Όταν κάτι έχει ψυχή, φαίνεται.
Ευχαριστώ.
Σκέφτηκες να πουλήσεις πιο μαζικά; Δίπλα από εδώ, η γυναίκα μου που πέθανε κάποτε, πούλαγε τα δικά της κεραμικά με το ίντερνετ.
Σιώπησα.
Δεν ξέρω πώς, όμως το σκεφτόμουν.
Να σε βοηθήσω, αν θέλεις, εγώ και ένας φίλος.
Γιατί να μπεις σε τέτοιο κόπο;
Δεν είναι κόπος. Καλή δουλειά δεν πρέπει να θαβεται.
Ο Οκτώβριος πέρασε με βελόνα. Η Ειρήνη ερχόταν μαζί ή μόνη με το ποδήλατο, καθόταν ήσυχη και παρακολουθούσε πώς δούλευε η βελόνα.
Ο Στέφανος μού έκανε σελίδα διαδικτυακά. Έβγαλα φωτογραφίες με λευκό φόντο, έγραψα απλά κείμενα. Έλαβ η πρώτη παραγγελία μέσα σε τρεις μέρες από τη Λάρισα. Μέχρι τέλος του Οκτώβρη έγιναν επτά.
Δεν σκεφτόμουν τον Κώστα. Σχεδόν. Μόνο τα βράδια, εκεί που το πικρό ανεβαίνει στο στόμα. Αυτό που πονούσε πιο πολύ δεν ήταν οι λέξεις, αλλά η σιωπή εκείνο το σκυμμένο κεφάλι.
Το Νοέμβρη, έφτασε ένα μεγάλο αμάξι γκρίζο BMW X5, τεράστιο για χωριό. Το είδα από το παράθυρο.
Πρώτα νόμισα πως χάθηκαν. Ύστερα κατέβηκε η Αλεξάνδρα, με γόβες που βούλιαζαν στη λάσπη του χωματόδρομου, κι ο Κώστας, χέρια στις τσέπες.
Ούτε που πήγα στην πόρτα άνοιξε ο πατέρας. Βγήκε στο κατώφλι, ήρεμος.
Καλημέρα, είπε η Αλεξάνδρα. Τη Μαρία θέλουμε να δούμε.
Είναι μέσα.
Θα τη φωνάξετε;
Παύση.
Μαρία; Έλα, έχεις επισκέπτες.
Βγήκα, στάθηκα πλάι του. Φορούσα το παλιό μου φαρδύ πουλόβερ, τζιν, τα χέρια μου γεμάτα κάλους και κλωστές.
Μαρία, ξεκίνησε η Αλεξάνδρα, με εντελώς άλλη φωνή αυτή τη φορά μαλακή, σχεδόν ικετευτική. Ήρθαμε να μιλήσουμε, ανθρώπινα.
Μιλάτε.
Να μπούμε;
Την κοίταξα. Ο Κώστας κοίταζε τον φράχτη.
Εδώ.
Αναστέναξε. Έκανε παιχνίδι με το τακούνι στη λάσπη.
Μαρία, εκείνο το βράδυ δεν πήγε όπως έπρεπε. Ίσως μίλησα παραπάνω. Είσαι έξυπνο κορίτσι, τα ξέρεις αυτά. Στη ζωή όλα διορθώνονται. Δεν είναι λόγος αυτά να χαλάσουν ό,τι χτίσαμε.
Τι χτίσαμε;
Τη ζωή σου με τον Κώστα. Το σπίτι είναι έτοιμο ξέρεις, το έχουμε επιπλώσει. Η δουλειά σε ατελιέ σε περιμένει, όχι σαν απλή μοδίστρα, αλλά να παίρνεις και πρωτοβουλίες.
Σιωπή.
Και το αυτοκίνητο πρόσθεσε σαν τελευταίο ατού.
Ο Κώστας με κοίταξε.
Μαρία, σκέψου το, σε παρακαλώ. Ξεκινάμε απ’ την αρχή αν θέλεις.
Εσύ σιώπησες, είπα.
Τι;
Εκείνο το βράδυ. Έσκυψες κι έμεινες σιωπηλός.
Άνοιξε στόμα, το κλείνει.
Δεν ήξερα τι να πω.
Εγώ ήξερα. Και το είπα. Χωρίς εσένα.
Τίποτα δεν ακούστηκε μόνο μια καρακάξα στην αυλή.
Κυρία Αλεξάνδρα, να 'στε καλά. Δεν επιστρέφω. Όχι από κακία, απλώς ξέρω τι θέλω.
Τι θέλεις; ρώτησε σκληρά.
Να ζω με τον δικό μου τρόπο.
Με κοίταξε, έγνεψε, αλλιώτικα. Σαν να πήρε απόφαση.
Έγινε.
Έφυγαν, το BMW χάθηκε στο πρώτο φανάρι.
Ο πατέρας ξερόβηξε.
Δεν πειράζει, είπε.
Γυρίσαμε μέσα. Η μάνα μου στην πόρτα είχε ακούσει τα πάντα.
Μπράβο, κόρη μου, είπε μόνο.
Έκατσα ξανά στη ραπτομηχανή.
Δεκέμβρης και Γενάρης φτιάχνοντας, στέλνοντας παραγγελίες. Μέχρι το Φλεβάρη είχα ήδη είκοσι τρία έργα να φύγουν στην Ελλάδα. Μια κυρία απ τη Θεσσαλονίκη με ευχαρίστησε λέγοντας ότι η πετσέτα ήταν το πιο ουσιαστικό δώρο στα είκοσι χρόνια γάμου της, γιατί „είχε ψυχή”.
Ο Στέφανος, κάθε βδομάδα, πότε μόνος πότε με την κόρη. Δεν ερχόταν με άδεια χέρια: γάλα απ’ τα ζώα του, μέλι, ξύλα στην αυλή. Μιλούσαμε πολύ. Για την Ειρήνη, για το πώς μεγαλώνει, για τη χαμένη της μαμά πέθανε ήσυχα και γρήγορα, όταν η μικρή ήταν τριών. Για το σπίτι, τα αμπέλια, τις ετοιμασίες της άνοιξης. Και για μια καινούρια έκθεση λαϊκής τέχνης στο κοντινό χωριό.
Πρέπει να πας, μου είπε.
Φοβάμαι.
Τι;
Τι θα πουν: „Επαρχιωτούλα, αστεία”.
Με κοίταξε ήσυχα:
Όποιος λέει τέτοια, γελοίος είναι αυτός. Η δουλειά σου είναι πιο ακριβή από τα λόγια τους.
Το Φλεβάρη πήγα.
Πήρα μαζί οχτώ έργα. Τα έστησα σε τραπέζι σκεπασμένο με λινό. Άρχισα να περιμένω.
Η πρώτη αγοράστρια σε πέντε λεπτά. Γυναίκα, μέσης ηλικίας.
Δικά σας;
Δικά μου.
Φαίνεται. Εδώ αναπνέει ζωή.
Πήρε δύο πετσέτες και ένα πάνελ.
Τέλος της ημέρας, μείναν μόνο τρία έργα. Τα χρήματα στην τσέπη δεν ήταν ούτε μισθός ούτε χάρη ήταν ο κόπος της ψυχής μου.
Γυρνώντας στο φορτηγάκι του Στέφανου ρώτησε:
Ευχαριστημένη;
Ναι, απάντησα. Γέλασα έτσι, αβίαστα.
Γέλασε κι εκείνος.
Η Ειρήνη στη μέση μας έτρωγε ένα κουλούρι. Μου είπε:
Μαρία, θα μου μάθεις να φτιάχνω πουλί;
Θα σου μάθω.
Όξω χιόνιζε. Ο δρόμος λευκός, άνοιγε στην νύχτα. Εκεί μπροστά, στη λάμψη του αυτοκινήτου, μέσα μου ανάβλυζε ένα αθόρυβο φως, σταθερό.
Την άνοιξη ήρθε αυτό που δεν ομολογείται νωρίτερα, μην το ματιάσεις.
Ο Στέφανος ήρθε ένα βράδυ εκτός προγράμματος και η μαμά βρήκε αμέσως αφορμή να φύγει απ το δωμάτιο (οι μανάδες πάντα καταλαβαίνουν).
Κάθισε αντικριστά μου. Μίλησε με απλά λόγια:
Θα το πω όπως το αισθάνομαι. Μαζί σου είμαι καλά. Η Ειρήνη είναι καλά δίπλα σου. Δεν θέλω να βιαστώ, μόνο να ξέρεις τι σκέφτομαι.
Το ξέρω.
Και;
Και εγώ είμαι καλά.
Σηκώθηκε.
Θα έρθω ξανά αύριο.
Να έρθεις.
Το Μάη, πήγα Κεχριμπάρι.
Το γάμο μας τον κάναμε Ιούνιο, όπως πέρυσι τον άλλο δεν είπα σε κανέναν πώς το συνειδητοποίησα αυτό.
Γιορτάσαμε στο ποτάμι. Ένα μακρύ τραπέζι πάνω στο χορτάρι, λινό τραπεζομάντιλο. Όλοι βάλανε το δικό τους φαγητό. Η μαμά έψησε πίτες με φέτα και μήλο, γειτόνισσες έφεραν διάφορα. Η μητέρα του Στέφανου, η Παναγιώτα, κοντούλα, δυνατή, μ εύθυμα μάτια, πρόσταζε όλη μέρα στην κουζίνα.
Λίγοι καλεσμένοι. Οι δικοί μου Ελένη και Νίκος, κάποιες από το Βελανιδιά, συγγενείς του Στέφανου, η Κατερίνα. Η Ειρήνη με γαλάζιο φόρεμα κουβαλούσε τις μαργαρίτες.
Ένας βιολιτζής, μπαρμπα-Γιώργης, ήρθε απ το γειτονικό. Έπαιξε μερακλίδικα τραγούδια.
Το δικό μου φόρεμα, λιτό, λινό, με δικό μου κέντημα στη μέση πουλιά, φύλλα, το φυλαχτό της γιαγιάς. Και το πέπλο, όχι αυτό το ακριβό, μα λεπτό τούλι με σιέλ λουλουδάκια δικό μου έργο.
Ο Νίκος με πήγε στον γαμπρό στο ποτάμι. Είχε τέτοιο βλέμμα που η μαμά μου έβγαλε το μαντήλι της έτοιμη να κλάψει, μετά ντράπηκε που είχε μείνει πίτες.
Η πεθερά μου, Παναγιώτα, ψιθύρισε:
Τον χρειάζεσαι κι εσένα σ’ αυτούς χρειάζεσαι. Αλλά, κυρίως, χρειάζεσαι εσύ τον εαυτό σου. Να μην το ξεχάσεις ποτέ.
Την αγκάλιασα.
Ο βιολιτζής έπαιζε βάλς. Ο Στέφανος μ έπιασε βήμα-βήμα, προσεκτικά. Η Ειρήνη χόρευε μόνη της, λίγο εκτός ρυθμού.
Το φως στην όχθη του ποταμού γινόταν χρυσοκόκκινο, όλα έλαμπαν ζωντανά.
Η Ελένη δίπλα στον Νίκο κι εκείνος της κρατούσε το χέρι σαν τριάντα χρόνια πριν. Χαμογελούσε, δεν έκλαιγε. Απλώς κοίταζε.
Αυτές οι ιστορίες δεν γράφονται μόνο τις ζεις.
Το φθινόπωρο άνοιξα εργαστήρι.
Ο Στέφανος διαμόρφωσε το παλιό αποθήκη: ζεστή, με μεγάλα νότια παράθυρα, πάγκος, ράφια, πολλά φώτα. Η Ειρήνη ζωγράφισε πάνω στην πόρτα ένα κόκκινο πουλάκι με κιμωλία, λίγο στραβό αλλά ζωντανό.
Έκανα δύο μαθήτριες: τη Δάφνη, κόρη γειτόνισσας, δεκαπεντάχρονη, που κοιτούσε τη βελόνα όπως κάποτε κοίταζα της γιαγιάς μου, και τη Γεωργία, πενήντα δυό, δασκάλα αποσυρμένη, που πάντα ήθελε να μάθει.
Ανοίξαμε μικρό μαγαζάκι. Παραγγελίες απ το ίντερνετ, τουρίστες απ τον δρόμο, χωριανοί.
Ήρθε ένα μεσημέρι τηλεοπτικό συνεργείο. Μετά με έδειξαν στο τοπικό, μετά στην ΕΡΤ σε μια εκπομπή για λαϊκές τέχνες.
Το μάθα απ την Κατερίνα που πήρε ένθεη τηλέφωνο: „Μαρία! Στην τηλεόραση, κοριτσάκι μου!”
Αλλά εγώ ήμουν με τις μαθήτριες. „Θα το δω μετά”, είπα. Δεν το είδα. Είχα προθεσμία να τελειώσω ένα μεγάλο πέπλο.
Την ίδια ώρα, σε διαμέρισμα στον Άλιμο, μια γυναίκα έβλεπε τηλεόραση.
Σπίτι μεγάλο, φωτεινό, επιπλωμένο από αρχιτέκτονα, πίνακες αληθινών ζωγράφων, ορχιδέες σε βάζο. Η Αλεξάνδρα Κωνσταντίνου καθόταν στο σαλόνι, κασμιρένια ρόμπα, παντόφλες βελούδινες. Κρατούσε ένα ποτήρι κόκκινο κρασί σα να μην ήξερε γιατί.
Ο Κώστας επαγγελματικό ταξίδιή τουλάχιστον έτσι το έλεγε. Πόσο είχε αλλάξει από παλιά περισσότερο σιωπηλός, κοιτούσε πάντα αλλού.
Η εκπομπή μιλούσε για χειροτεχνία. Η Αλεξάνδρα άκουγε αφηρημένα. Μετά άκουσε μια φωνή γνωστή, ζεστή.
Ήταν η Μαρία, στο εργαστήρι της. Μαλλιά μαζεμένα, μανίκια σηκωμένα, δίπλα μαθήτριες, στη γωνία ένα κορίτσι που σχεδίαζε.
Πώς ξεκινήσατε; ρώτησε ο δημοσιογράφος.
Με τη γιαγιά μου, είπε γελώντας. Η βελόνα είναι συζήτηση…
Στην κάμερα μπήκε δίπλα κι ο Στέφανος, το χέρι του στον ώμο της αγάπης. Η Ειρήνη χαμογέλασε και χαιρέτισε.
Η Μαρία γελούσε, αληθινά.
Η Αλεξάνδρα δεν κουνήθηκε.
Το κρασί έμεινε άθικτο.
Η εκπομπή συνέχισε. Μιλούσαν για μοτίβα, για ιστορία, άλλοι μάστορες. Η Αλεξάνδρα δεν άκουγε λεπτομέρειες. Έβλεπε μόνο το παρελθόν.
Έσβησε την τηλεόραση.
Τίποτα βουβή ησυχία. Πάντα εδώ έτσι ήταν, μα τώρα την ένιωσε.
Άφησε το ποτήρι. Κοίταξε τα χέρια της: Δαχτυλίδι ακριβό, που πήρε για τα γενέθλια μόνη της, αφού κανείς δεν της έκανε τέτοιες εκπλήξεις πια.
Η φωτεινή αντανάκλαση του διαμαντιού στον τοίχο.
Σκεφτόταν την παλιά της νιότη κι ας μην το έλεγε φωναχτά. Κάποτε νόμιζε ότι, αν έχουν λεφτά, έρχονται και τα υπόλοιπα. Κι όταν ήρθαν, ο χρόνος πλεόναζε, αλλά δεν είχε τι να κουβαλήσει μέσα του.
Τα πάντα αγόραζε σπίτι, ασφάλεια, αποστάσεις, προστασία.
Και τώρα ζούσε σ ένα ακριβό, άδειο σπίτι με το τηλεκοντρόλ στο χέρι.
Στο τραπέζι, λευκές ορχιδέες.
Είπε ψιθυριστά: Το χαίρεσαι αυτό; στο δαχτυλίδι. Χωρίς πίκρα ή οργή, απλά.
Κάτω, η Αθήνα ακόμη αφουγκραζόταν φωνές, ήχοι, ζεστή ζωή. Κάπου τρώγαν μπουγάτσα, κάπου γελούσαν, σε κάποιο εργαστήρι μια κοπέλα φέρνει το πανί κοντά στη βελόνα της.
Μικρή μου είπε στη σιωπή. Δεν ήξερε αν το έλεγε σε κείνη ή στον εαυτό της.
Ξανακάθησε στην πολυθρόνα. Έβαλε μια γουλιά κρασί. Ήταν καλό. Ακριβό. Για γνώστες.
Το άφησε.
Και λοιπόν; ρώτησε τον εαυτό της. Και λοιπόν;
Δούλεψε και κέρδισε. Δεν άφησε ποτέ να την κοιτάξουν αφ υψηλού. Αγόρασε τα πάντα.
Και τώρα;
Έβλεπε το πρόσωπό της στο τζάμι. Ώριμη γυναίκα, λογική, μόνη. Όχι δυστυχισμένη όχι κι ευτυχισμένη.
Απλώς ένα πρόσωπο που ξέρει τι αξίζει κάθε τι με χρήματα· αλλά λίγα για όσα μετράνε με ψυχή.
Έσβησε το φως. Κοιμήθηκε.
Στο εργαστήρι της στο Κεχριμπάρι, η Μαρία μάζευε κλωστές. Ακουγόταν ο Στέφανος, έλεγε παραμύθια στην Ειρήνη, γέλια γλυκά, μεσάνυχτα.
Έσβησε το κερί.
Το σκοτάδι σπίτι, ζεστό, με άρωμα λινάτσας, κερί και άχυρου.
Έμεινε λίγο στο παράθυρο.
Ο ουρανός γεμάτος άστρα φθινοπώρου, το καθένα στη θέση του.
Γύρισε μέσα στον άντρα, στην κόρη, στη δική της ζωή, διαλεγμένη απ’ τα ίδια της τα χέρια.
